İçeriğe geç

Çalışma Alanları

Yoğun Bakım Rehabilitasyonu

Yogun bakım unitesi, yaşamı tehdit eden durumlarla mucadele eden hastaların tıbbi bakım aldığı kritik bir ortamdır. Ancak hayat kurtaran bu donem, beraberinde ciddi fiziksel ve fonksiyonel kayıplar getirebilir. Yogun bakımda gecirilen her gun kas kuvvetinde kayıp, eklem sertliği, solunum kapasitesinde azalma ve fonksiyonel bağımsızlıkta gerileme anlamına gelebilir. Bu sayfa yoğun bakım rehabilitasyonunun genel çerçevesini açıklar. Uygulamalar hastanenin ilgili ekibi ve sorumlu hekimin değerlendirmesiyle planlanır.

Yogun Bakım Rehabilitasyonu Nedir?

Yogun bakım rehabilitasyonu, kritik hastalık surecinde ve sonrasında hastaların fiziksel kapasitesini korumak, fonksiyonel kayıpları onlemek ve iyileşme surecini hızlandırmak amacıyla uygulanan fizyoterapi mudahalelerinin butunudur. Bu alan solunum fizyoterapisi, erken mobilizasyon, noromuskuler elektrik stimulasyonu ve fonksiyonel rehabilitasyonu kapsar.

Yogun bakım tıbbındaki gelişmeler sayesinde kritik hastalıklardan sağ kalım oranları artmıştır. Ancak sağ kalan hastaların onemli bir bolumu uzun sureli fiziksel ve bilişsel sorunlarla karşı karşıya kalmaktadır. Post-intensive care syndrome (yogun bakım sonrası sendrom) olarak tanımlanan bu durum, kas gucsuzluğu, egzersiz intoleransı, bilişsel bozukluklar ve psikolojik sorunları kapsamaktadır.

2009 yılında The Lancet dergisinde yayımlanan Schweickert ve arkadaşlarının cığır acan calışması, mekanik ventilator desteğindeki hastalarda erken fiziksel ve mesleki terapinin uygulanabilir olduğunu ve hastane taburculuğunda daha yuksek fonksiyonel bağımsızlıkla ilişkili bulunduğunu bildirmiştir.

Yogun Bakımda Fizyoterapinin Hedefleri

Yogun bakım rehabilitasyonunda genel hedefler:

  • ICU-acquired weakness gelişimini onlemek veya şiddetini azaltmak
  • Solunum fonksiyonlarını korumak ve iyileştirmek
  • Mekanik ventilatoreden ayırma (weaning) surecini desteklemek
  • Erken mobilizasyonla fonksiyonel kapasiteyi korumak
  • Taburculuk sonrası iyileşme surecini hızlandırmak
  • Yogun bakım sonrası sendromun fiziksel bileşenlerini azaltmak

ICU-Acquired Weakness: Yogun Bakımın Gorunmeyen Bedeli

ICU-acquired weakness (yogun bakımda edinilmiş gucsuzluk), yogun bakım surecinde gelişen ve hastanın iyileşme surecini ciddi şekilde etkileyen bir durumdur. Yogun bakımda bir hafta ve uzeri kalan hastaların yaklaşık yuzde 25-50'sinde geliştiği bildirilmektedir.

Patofizyoloji ve Risk Faktorleri

ICU-acquired weakness iki temel mekanizmayla gelişir: kritik hastalık polinöropatisi (sinir hasarı) ve kritik hastalık miyopatisi (kas hasarı). Coğu hastada bu iki mekanizma birlikte gorulur.

ICU-acquired weakness gelişimi için ele alınan risk faktörleri:

  • Uzun sureli mekanik ventilasyon
  • Sepsis ve coklu organ yetmezliği
  • Uzun sureli hareketsizlik
  • Yuksek doz kortikosteroid kullanımı
  • Noromuskuler bloker ajan kullanımı
  • Hiperglisemi
  • İleri yaş
  • Yetersiz beslenme

2009 yılında Critical Care Medicine dergisinde yayımlanan Stevens ve arkadaşlarının calışması, ICU-acquired weakness'in tanı ve sınıflamasına yonelik ortak bir cerceve onermiştir. Literatürde bu tablo, ventilatoreden ayırmada guclukle ve daha uzun yogun bakım yatışıyla ilişkilendirilmektedir.

ICU-Acquired Weakness Değerlendirmesi

Yogun bakımda kas gucunu değerlendirmek icin Medical Research Council (MRC) Sum Score kullanılabilir. Bu olcekte bilateral olarak 6 kas grubunun gucu 0-5 arası puanlanır ve toplam puan 60 uzerinden hesaplanır. 48 altındaki puanlar literatürde ICU-acquired weakness ile uyumlu kabul edilir; tanı hekim tarafından konur.

Ayrıca el kavrama gucu olcumu (dinamometre), fonksiyonel durum olcekleri ve yatak ici fiziksel performans testleri değerlendirilebilir.

Erken Mobilizasyonun Planlanması

Erken mobilizasyon, yogun bakım rehabilitasyonunun merkezinde yer alır. Kademeli mobilizasyon hastanın tıbbi uygunluğuna göre ekip tarafından planlanır. Bu protokol hastanın klinik durumuna gore bireyselleştirilir ve yogun bakım ekibiyle koordineli yurutulur.

Mobilizasyon Aşamaları

Aşama 1 - Yatak ici pasif hareketler: Tıbbi uygunluk değerlendirildikten sonra pasif eklem hareketleri, pozisyon değişiklikleri ve yatak içi dönmeler ekip tarafından planlanabilir. Bu aşamanın amacı eklem kontrakturlerini onlemek ve periferal dolaşımı desteklemektir.

Aşama 2 - Yatak ici aktif-yardımlı hareketler: Hasta uyanık ve komutlara yanıt verdiğinde aktif-yardımlı egzersizler değerlendirilebilir. Kollar ve bacaklarla yerceekimine karşı hareketler, yatak ici bisiklet ergometresi ve direncli egzersizler bu aşamada yer alır.

Aşama 3 - Yatak kenarında oturma: Uygun hastalarda destekle yatak kenarında oturma değerlendirilebilir. Bu pozisyon kardiyovaskuler sistemi ortostatik strese hazırlar, gövde kaslarını aktive eder ve denge calışmasına olanak tanır. Oturma süresi toleransa göre ayarlanır.

Aşama 4 - Ayağa kaldırma: Yeterli kas gucu ve denge kontrolu olan hastalarla yatak kenarında ayağa kalkma çalışması değerlendirilebilir. Başlangıcta destekli ayakta durma, ardından bağımsız ayakta durma hedeflenebilir. Tilt table kullanımı da bu aşamada ekip tarafından değerlendirilebilecek bir seçenektir.

Aşama 5 - Transfer ve yurume: Sandalyeye transfer, kısa mesafe yürüme ve mesafeyi artırma çalışmaları kişinin tıbbi durumuna göre seçilir. Gerektiğinde yardımcı yürüme cihazları değerlendirilir.

2014 yılında Critical Care dergisinde yayımlanan Hodgson ve arkadaşlarının uzlaşı raporu, mekanik ventilasyondaki yetişkin hastalarda aktif mobilizasyon icin trafik ışığı sistemine dayalı guvenlik kriterleri onermiştir; bu raporda orneğin FiO2'nin 0.60'ın altında, oksijen saturasyonunun yuzde 90'ın uzerinde ve solunum hızının 30/dk altında olması mobilizasyon acısından genellikle guvenli kabul edilmiştir. Kalp hızı, kan basıncı, solunum ve oksijenlenme gibi parametreler her seans oncesinde ve sırasında yogun bakım ekibiyle birlikte değerlendirilir; mobilizasyona başlama, ara verme veya sonlandırma kararı hekimin belirlediği hastaya ozgu hedefler doğrultusunda verilir ve son karar hekime aittir.

Solunum Fizyoterapisi

Solunum fizyoterapisi, yogun bakım rehabilitasyonunun temel bileşenlerinden biridir. Mekanik ventilator desteğindeki hastalarda, ventilatoreden ayırma surecinde ve spontan soluyan hastalarda solunum fizyoterapisi seçenekleri ilgili ekip tarafından değerlendirilir.

Sekresyon Temizleme Teknikleri

Yogun bakım hastalarında havayolu sekresyonlarının birikmesi atelektazi, pnomoni ve ventilasyon bozukluklarına neden olur. Sekresyon temizliği için ekip tarafından seçilebilen teknikler:

Postural drenaj: Uygun pozisyonlarla sekresyonların büyük havayollarına doğru hareket etmesi hedeflenir.

Perkusyon ve vibrasyon: Gögus duvarına uygulanan ritmik darbeler ve titreşimlerle sekresyonların mobilizasyonu hedeflenir.

Manuel hiperinflasyon: Mekanik ventilatör desteğindeki hastalarda bu işlem yalnızca ilgili hastane ekibinin tıbbi uygunluk ve yetkinlik değerlendirmesiyle ele alınır.

Aktif solunum teknikleri: Uyanık ve işbirliği yapabilen hastalarda aktif solunum teknikleri dongusu, zorlu ekspirasyon tekniği (huffing) ve destekli öksürük çalışmaları değerlendirilebilir.

Ventilatoreden Ayırma (Weaning) Desteği

Uzun sureli mekanik ventilasyon solunum kaslarının zayıflamasına neden olur. Ventilatoreden ayırma surecinde solunum kas eğitimi seçenekleri değerlendirilebilir:

  • Diyafram kuvvetlendirme egzersizleri
  • Inspiratuar kas eğitimi (IMT) cihazı ile direncli solunum calışmaları
  • Solunum kontrolu ve solunum paterni eğitimi
  • Kademeli spontan solunum denemeleri sırasında destek

2015 yılında Journal of Physiotherapy dergisinde yayımlanan Elkins ve Dentice'nin sistematik derlemesi, inspiratuar kas eğitiminin secilmiş yogun bakım hastalarında inspiratuar kas gucunde artış ve ventilatoreden ayırma surecinde olumlu bulgularla ilişkili olduğunu bildirmiştir.

Atelektazi Onleme ve Yonetimi

Yogun bakım hastalarında atelektazi sık gorlen bir komplikasyondur. Derin solunum egzersizleri, incentive spirometri, pozisyonlama ve erken mobilizasyonla atelektazinin önlenmesi ve yönetimi hedeflenir. Ozellikle cerrahi sonrası yogun bakıma alınan hastalarda erken donem solunum egzersizleri kritik oneme sahiptir.

Noromuskuler Elektrik Stimulasyonu

Yogun bakımda bilinc durumu nedeniyle aktif egzersiz yapamayan hastalarda nöromusküler elektrik stimülasyonu (NMES) ekip tarafından değerlendirilebilir. Bu yontemle buyuk kas gruplarını, ozellikle kuadriseps ve gluteal kasları elektriksel uyarıyla kasılmaya zorlayarak kas kitlesi kaybını azaltmak amaçlanır.

Literatürde NMES'in yogun bakım hastalarında kas gucunun korunmasıyla ilişkili olabileceğini bildiren calışmalar bulunmakla birlikte, kanıtlar sınırlıdır. Uygunluk ve uygulama kararı ilgili hekim ve ekip tarafından verilir.

Ozel Hasta Gruplarında Yogun Bakım Rehabilitasyonu

Cerrahi Sonrası Yogun Bakım Hastaları

Buyuk cerrahi mudahaleler sonrası yogun bakıma alınan hastalarda erken mobilizasyon ve solunum fizyoterapisi, postoperatif komplikasyon riskinin azaltılmasını desteklemeyi amaclar. Ameliyat sonrası rehabilitasyon prensipleri yoğun bakım koşullarına göre ilgili ekip tarafından uyarlanır.

Kardiyak cerrahi, torasik cerrahi ve abdominal cerrahi sonrası yogun bakım hastalarında solunum egzersizleri, erken oturma ve yurume calışmalarıyla işlevsel toparlanma hedeflenir.

Norolojik Yogun Bakım Hastaları

Inme, kafa travması ve omurilik yaralanması sonrası yogun bakıma alınan hastalarda norolojik rehabilitasyon prensipleri ilgili ekip tarafından yoğun bakım koşullarına uyarlanır. Pozisyonlama, pasif eklem hareketleri, spastisite yonetimi ve erken mobilizasyon bu hasta grubundaki değerlendirilen uygulamalardır.

Sepsis ve ARDS Hastaları

Sepsis ve akut solunum sıkıntısı sendromu (ARDS) hastalarında uzun sureli mekanik ventilasyon ve yoğun tıbbi müdahaleler nedeniyle ciddi fonksiyonel kayıplar gorulur. Mobilizasyona uygunluk ve solunum fizyoterapisi ihtiyacı sorumlu hekim ve ekip tarafından değerlendirilir.

COVID-19 ve Viral Pnomoni Hastaları

Viral pnomoni nedeniyle yogun bakıma alınan hastalarda ozellikle prone pozisyonlama, solunum fizyoterapisi ve kademeli mobilizasyon seçenekleri ilgili ekip tarafından değerlendirilir. Taburculuk sonrasında pulmoner rehabilitasyon ihtiyacı yeniden ele alınır.

Taburculuk Sonrası Rehabilitasyon

Yogun bakımdan taburculuk, iyileşme surecinin başlangıcıdır. Yogun bakım sonrası sendromun fiziksel bileşenlerini ele almak icin taburculuk sonrası rehabilitasyon ihtiyacı değerlendirilir.

Post-ICU Rehabilitasyon Planlaması

Taburculuk sonrası bireysel değerlendirmeyle ele alınabilecek başlıklar:

Kuvvetlendirme calışmaları: Yogun bakımda kaybedilen kas gucunu geri kazanmak icin kademeli direnç egzersizleri kişiye göre planlanır. Klinik pilates bu surecte kor stabilizasyon ve genel kuvvetlendirme icin bireysel uygunluğu değerlendirilebilecek bir seçenektir.

Aerobik kondisyon: Duşen kardiyopulmoner kapasiteyi artırmak icin kademeli aerobik egzersizler seçilir. Yürüme, bisiklet veya basamak çalışmaları kişinin kapasitesine göre değerlendirilir; yoğunluk takip edilir.

Denge ve fonksiyonel eğitim: Uzun sureli yatak istirahati sonrası bozulan denge ve koordinasyonu iyileştirmek icin denge egzersizleri, fonksiyonel aktivite eğitimi ve düşme önleme çalışmaları değerlendirilebilir.

Solunum rehabilitasyonu: Ventilator desteği almış hastalarda solunum kas eğitimi, aerobik egzersiz ve solunum kontrolu calışmalarıyla solunum kapasitesinin desteklenmesi amaçlanır.

Gunluk yaşam aktiviteleri eğitimi: Hastanın bağımsız olarak giyinme, banyo yapma, yemek yeme ve ev ici hareket gibi temel aktiviteleri gerçekleştirebilmesi hedeflenir.

Uzun Donem Takip

Yogun bakım sağ kalımcılarında fiziksel sorunlar aylarca hatta yıllarca surebilir. 2011 yılında The New England Journal of Medicine'de yayımlanan Herridge ve arkadaşlarının calışması, ARDS sağ kalımcılarında fiziksel fonksiyon kısıtlılıklarının 5 yıl sonra bile devam ettiğini gostermiştir. Uzun dönem takip ihtiyacı kişinin tıbbi ve işlevsel durumuna göre belirlenir.

Yogun Bakım Ekibiyle İşbirliği

Yogun bakım rehabilitasyonu, ekip calışması gerektiren bir alandır. Yogun bakım hekimi, hemşire, solunum terapisti ve diyetisyen ile koordineli calışmak surecin doğru yurutulmesi icin şarttır.

Mobilizasyon planı sorumlu hekim ve ilgili sağlık ekibi tarafından birlikte değerlendirilir. Hastanın tıbbi durumundaki değişiklikler, başlama, ara verme ve sonlandırma kararlarına yansıtılır.

Bilimsel Referanslar

Yoğun bakım rehabilitasyonu konusunda mevcut kaynak listesi:

  • Schweickert WD et al. (2009) - Early physical and occupational therapy in mechanically ventilated, critically ill patients: a randomised controlled trial. The Lancet. Erken mobilizasyonun fonksiyonel sonuclara etkisi.
  • Hodgson CL et al. (2014) - Expert consensus and recommendations on safety criteria for active mobilization of mechanically ventilated critically ill adults. Critical Care. Yogun bakımda mobilizasyon guvenlik kriterleri.
  • Stevens RD et al. (2009) - A framework for diagnosing and classifying intensive care unit-acquired weakness. Critical Care Medicine. ICU-acquired weakness tanı ve sınıflama.
  • Herridge MS et al. (2011) - Functional disability 5 years after acute respiratory distress syndrome. The New England Journal of Medicine. ARDS sonrası uzun donem fonksiyonel sonuclar.
  • Needham DM et al. (2012) - Improving long-term outcomes after discharge from intensive care unit. Critical Care Medicine. Yogun bakım sonrası uzun donem iyileşme.
  • Elkins M, Dentice R. (2015) - Inspiratory muscle training facilitates weaning from mechanical ventilation among patients in the intensive care unit. Journal of Physiotherapy. Solunum kas eğitiminin ventilatoreden ayırma uzerindeki etkisi.

Yoğun bakım rehabilitasyonunda işlevsel hedefler, hastanın tıbbi uygunluğu ve multidisipliner ekibin değerlendirmesiyle belirlenir.

Sık Sorulan Sorular

Yogun bakımda fizyoterapi guvenli midir?

Uygun hasta secimi ve monitorizasyon altında yogun bakımda fizyoterapi uygulanabilir; literatürde erken mobilizasyonda advers olay oranının duşuk olduğu bildirilmektedir. Uygulama oncesinde hastanın hemodinamik stabilitesi, oksijen durumu ve sedasyon duzeyi değerlendirilir. Uygulamalar surekli monitorizasyon altında ve yogun bakım ekibiyle koordineli gercekleştirilir.

Mekanik ventilatordeki hastaya fizyoterapi yapılabilir mi?

Evet, mekanik ventilator desteğindeki hastalara fizyoterapi uygulanabilir. Solunum fizyoterapisi ile sekresyon temizliği, akciğer ekspansiyonu ve solunum kas eğitimi yapılır. Ayrica uygun hastalar ventilatorde iken yatak ici egzersizler, yatak kenarında oturma ve hatta ayağa kalkma calışmaları yapabilir. Tum uygulamalar yogun bakım ekibiyle koordineli yurutulur.

ICU-acquired weakness nedir?

ICU-acquired weakness, yogun bakım surecinde gelişen kas gucsuzluğudur. Uzun sureli yatak istirahati, mekanik ventilasyon, sedasyon, sepsis ve bazı ilaclar bu durumun gelişimine katkıda bulunur. Hastada kol ve bacaklarda belirgin gucsuzluk, yutma guclugu ve solunum kaslarında zayıflık gorulur. Erken mobilizasyon bu durumun onlenmesinde onemli bir yaklaşımdır.

Yogun bakımdan taburcu olduktan sonra rehabilitasyon gerekir mi?

Evet, yogun bakım sureci sonrası rehabilitasyon buyuk onem taşır. Yogun bakım sonrası sendrom adı verilen fiziksel, bilişsel ve psikolojik sorunlar aylarca hatta yıllarca surebilir. Taburculuk sonrası kuvvetlendirme, denge eğitimi, aerobik kondisyon calışmaları ve gunluk yaşam aktivitelerine donuş programı uygulanır.

Erken mobilizasyon ne zaman başlar?

Erken mobilizasyon hastanın hemodinamik olarak stabil olduğu anda, genellikle yogun bakıma kabul edildikten sonraki ilk 24-48 saat icinde başlar. Başlangıcta yatak ici pozisyon değişiklikleri ve pasif eklem hareketleriyle başlanır. Hastanın toleransına gore kademeli olarak aktif egzersizler, yatak kenarında oturma, ayağa kalkma ve yurume aşamalarına gecilir.

Solunum fizyoterapisi yogun bakımda nasıl uygulanır?

Yogun bakımda solunum fizyoterapisi akciğer sekresyonlarının temizlenmesi, atelektazi onleme ve yonetimi, ventilatoreden ayırma hazırlığı ve solunum kas eğitimini icerir. Vibrasyon, perkusyon, postural drenaj, aspirasyon yardımı, pozisyonlama ve aktif solunum teknikleri kullanılır. Uygulamalar hastanın klinik durumuna gore bireyselleştirilir.